Uzantıyı edinin Kripto cüzdan sözlüğü
Kriptonuzu kendiniz tuttuğunuzda karşınıza çıkan 34 terim, sade bir dille ve her birinin paranızın güvenliği için ne anlama geldiğiyle.
Cüzdanlar
- Hava boşluklu cüzdanHava boşluklu cüzdan, özel anahtarı her türlü ağdan fiziksel olarak kopuk bir cihazda tutar: Wi-Fi yok, mobil veri yok, Bluetooth yok, kablo yok. İşlemler cihaza QR kodu olarak girer ve aynı şekilde çıkar; anahtarın kendisi hiçbir yere gitmez.
- Soğuk cüzdanSoğuk cüzdan, özel anahtarın internete bağlı olmayan bir cihazda kaldığı her türlü kripto saklama biçimidir. Karşıtı, anahtarı çevrimiçi bir bilgisayarda ya da telefonda duran sıcak cüzdandır.
- Sıcak cüzdanSıcak cüzdan, özel anahtarı internete bağlı bir cihazda saklanan kripto cüzdanıdır: bir tarayıcı uzantısı, bir mobil uygulama, bir masaüstü uygulaması ya da bir borsa hesabı. Anında imza atabildiği için kullanışlıdır.
- Donanım cüzdanıDonanım cüzdanı, bir özel anahtar üreten, onu saklayan ve işlemleri kendi içinde imzalayan küçük ve özel bir cihazdır. Ledger, Trezor ve Keystone bilinen markalardır. İşlemi bilgisayar hazırlar, cihaz imzalar.
- Kripto cüzdanıKripto cüzdanı, bir blok zincirindeki paranızın anahtarlarını tutan yazılım ya da donanımdır. Coinlerin kendisi zincirde kalır; cüzdan, onların sizin olduğunu kanıtlayan özel anahtarı saklar ve işlemleri imzalamak için kullanır.
- Tarayıcı uzantısı cüzdanıTarayıcı uzantısı cüzdanı, Chrome ya da Brave gibi bir tarayıcıya kurulan cüzdandır. Web sayfalarına bir sağlayıcı ekler; böylece dApp'ler adresinizi okuyabilir, bağlantı isteyebilir ve imza talep edebilir.
- Saklamasız cüzdanSaklamasız, yani öz saklamalı cüzdan, özel anahtarları sizin tuttuğunuz cüzdandır. Hiçbir şirket paranızı donduramaz, taşıyamaz ya da kaybedemez; kurtarma ifadenizi yitirirseniz de kimse erişimi sizin için geri veremez.
- Yalnızca izleme cüzdanıYalnızca izleme cüzdanı adreslerinizi ya da açık anahtarlarınızı bilir, özel anahtarlarınızı değil. Bakiyeleri, geçmişi ve gelen ödemeleri gösterebilir, işlem hazırlayabilir, ama onları imzalayamaz.
- Çok zincirli cüzdanÇok zincirli cüzdan, Ethereum, Solana ve Bitcoin gibi birçok blok zincirindeki hesapları tek bir kurtarma ifadesinden yönetir. Her zincir ailesi kendi anahtarlarını ve adres biçimini alır; hepsi aynı tohumdan türetilir.
Anahtarlar ve imzalama
- Kurtarma ifadesi (seed phrase)Kurtarma ifadesi, diğer adıyla seed phrase ya da mnemonik, bir cüzdanın ana sırrını kodlayan 12 ya da 24 kelimelik bir listedir. Cüzdandaki her özel anahtar ve her adres, her zincirde, bu ifadeden türetilir.
- Özel anahtarÖzel anahtar, bir blok zincirindeki tek bir adresi yöneten gizli bir sayıdır. İşlemleri yetkilendiren imzaları üretir. Ondan herkes açık anahtarı ve adresi hesaplayabilir, ama tersi mümkün değildir.
- Cüzdan adresiCüzdan adresi, başkalarının size para göndermek için kullandığı, açık anahtarınızdan türetilen herkese açık kimliktir. Paylaşmanız güvenlidir. Biçimler zincire göre değişir: Ethereum ve EVM ağlarında 0x..., Bitcoin'de bc1..., Tron'da T..., Solana'da bir base58 dizisi.
- QR kodla imzalamaQR kodla imzalama, bir işlemi hiçbir veri bağlantısı olmadan çevrimdışı bir cihazda imzalama yoludur. İmzasız işlem, çevrimiçi bilgisayarda QR kodu olarak gösterilir, çevrimdışı cihaz tarafından taranır, orada imzalanır ve başka bir QR kodu olarak geri döner.
- Mesaj imzalamaMesaj imzalama, özel anahtarınızı bir işlemi değil bir metni imzalamak için kullanmaktır. Zincirde hiçbir şeyi hareket ettirmez. Siteler bunu bir adresin sizin olduğunu kanıtlamak için kullanır; örneğin Sign-In with Ethereum (EIP-4361) ile oturum açarken.
- EIP-712 (yapılandırılmış veri)EIP-712, düz metin yerine yapılandırılmış veri imzalamak için kullanılan bir Ethereum standardıdır. İstek; harcayıcı, tutar ve son tarih gibi adlandırılmış alanları, sözleşmeyi ve hangi zincir için olduğunu belirten bir alan adı (domain) altında listeler.
- BC-URBC-UR (Uniform Resources, Blockchain Commons'tan), işlemler, PSBT'ler ve hesap anahtarları gibi ikili verileri QR kodlarına kodlamak için kullanılan bir standarttır. Veri tek bir koda sığmayacak kadar büyük olduğunda, animasyonlu bir kare dizisine bölünür.
Güvenlik ve dolandırıcılık
- Kör imzalama (blind signing)Kör imzalama, cüzdanınızın okunabilir biçimde gösteremediği, yalnızca bir özet ya da ham onaltılık veri olarak sunduğu bir işlemi veya mesajı onaylamak demektir. Ne yaptığını bilmeden imzalarsınız.
- Token onayıToken onayı, yani harcama izni, bir akıllı sözleşmeye tokenlarınızdan belirli bir tutara kadarını taşıma izni vermektir. dApp'ler sizin yerinize takas yapabilmek ya da yatırabilmek için buna ihtiyaç duyar.
- Cüzdan boşaltıcı (drainer)Cüzdan boşaltıcı, genellikle sahte ya da ele geçirilmiş bir web sitesinde bulunan, cüzdanınızdan varlıklarınızı saldırgana aktarmak üzere tasarlanmış imzalar isteyen kötü niyetli koddur. Hazır bir kit olarak satılır; boşaltıcı sitelerin binlerce olmasının nedeni budur.
- Kripto oltalama (phishing)Kripto oltalama; kurtarma ifadenizi açık etmeniz ya da zararlı bir işlemi imzalamanız için gerçeğini taklit eden her türlü sahte site, mesaj, reklam veya uygulamadır. Benzer alan adları, sahte destek hesapları ve sponsorlu arama sonuçları en sık kullanılan yollardır.
- Adres zehirlemeAdres zehirleme, saldırganın kullandığınız bir adresle aynı karakterlerle başlayıp biten bir adresten size çok küçük bir tutar ya da sahte bir token transferi göndermesidir. Umudu, o adresi sonradan geçmişinizden kopyalayıp oraya para göndermenizdir.
İşlemler ve DeFi
- Gas ücretiGas ücreti, yani ağ ücreti, işleminizi bloğa almaları için ağın doğrulayıcılarına ödediğiniz bedeldir. Zincirin kendi coiniyle ödenir (Ethereum'da ETH, Solana'da SOL, Tron'da TRX) ve işlemin ne kadar iş gerektirdiğine ve ağın ne kadar yoğun olduğuna bağlıdır.
- NonceEthereum ve EVM ağlarında nonce, bir hesaptan gönderilen işlemin sıra numarasıdır: ilki için 0, sonra 1, 2 diye gider. Her nonce yalnızca bir kez kullanılabilir ve işlemler sırayla işlenir.
- dAppdApp, yani merkeziyetsiz uygulama, mantığı bir blok zincirindeki akıllı sözleşmelerde çalışan uygulamadır; genellikle bir web sitesidir. Ticaret yapmak, borç vermek, stake etmek, oy vermek ya da mint etmek için ona bir cüzdan bağlarsınız.
- Kripto takası (swap)Takas, aynı blok zincirinde bir tokenı bir başkasıyla değiştirir; bunu bir merkeziyetsiz borsa ya da emri birkaç borsaya bölen bir toplayıcı üzerinden yapar. Her şey, sizin imzaladığınız tek bir işlemle sonuçlanır.
- Kripto köprüsü (bridge)Köprü, değeri bir blok zincirinden bir başkasına taşır; örneğin USDC'yi Ethereum'dan Solana'ya. Tasarımına göre ya bir tarafta tokenları kilitleyip diğer tarafta serbest bırakır ya da varış zincirinde hazır bekleyen likiditeden size ödeme yapar.
- Sürekli vadeli işlemler (perps)Sürekli vadeli işlemler, yani perps, bir varlığın fiyatını izleyen ve hiç sona ermeyen sözleşmelerdir. Teminatla ve isterseniz kaldıraçla uzun ya da kısa pozisyon açarsınız; uzun ve kısa taraflar arasında ödenen bir fonlama oranı sözleşmeyi spot fiyata yakın tutar.
- Token kilidi (token locker)Token kilidi, tokenları tutan ve onları yalnızca belirlenen koşullarda serbest bırakan bir akıllı sözleşmedir: bir tarih, bir fiyat ya da bir hak ediş takvimi. Projeler, likidite havuzu tokenlarını ya da ekip paylarını erken satılamasın diye kilitlemek için kullanır.
Zincir zincir
- PSBTPSBT (Partially Signed Bitcoin Transaction, BIP-174), imzasız bir Bitcoin işlemini bir araçtan diğerine aktarmanın standart biçimidir. Girdileri, çıktıları ve imzalayıcının ihtiyaç duyduğu verileri taşır ve işlem tamamlanana kadar imzaları toplar.
- Bitcoin OrdinalsOrdinals, bitcoinin en küçük birimi olan her satoshiyi numaralandıran ve böylece tek tek izlenebilmesini sağlayan bir düzendir. Bir satoshi üzerine yazılan veriye (bir görsel, metin ya da token) yazıt (inscription) denir ve çoğu zaman Bitcoin NFT'si diye anılır.
- Güven hattı (trustline)Stellar ve XRP Ledger üzerinde trustline, hesabınızın belirli bir ihraççıdan belirli bir varlığı, örneğin USDC'yi, tutmayı kabul etmesidir. Siz bir tane eklemeden hesap o varlığı alamaz.
- Memo ve destination tagMemo, Stellar ve Cosmos zincirlerinde bir ödemeye eklenen kısa bir nottur; XRP Ledger'da aynı işi destination tag denen bir sayı görür. Borsalar birçok müşteri için tek bir ortak adres kullanır ve doğru hesaba geçmek için buna güvenir.
- IBCIBC (Inter-Blockchain Communication), Cosmos zincirlerinin iki zincir arasında açılan bir port ve kanal üzerinden birbirine token ve mesaj göndermek için kullandığı protokoldür. Karşıya geçen bir token, diğer tarafta ibc/... ile başlayan bir denom altında görünür.
- authz yetkisiauthz, bir hesabın (yetki veren) başka bir hesaba (yetki alan) kendi adına belirli mesajları gönderme izni vermesini sağlayan bir Cosmos SDK modülüdür; bu izin sınırlar içinde ve bir bitiş tarihine kadar geçerlidir. Otomatik birleştirme hizmetleri, ödülleri sizin için yeniden stake etmek üzere bunu kullanır.